KONWERSATORIUM:
Archeologia - specjalizacja, III rok, 30 godz.
Prowadzący: dr Olgierd Ławrynowicz
Zaliczenie z oceną na podstawie sprawdzianu wiedzy studentów, obejmującego całość problematyki poruszanej w czasie zajęć.

Temat zajęć: zapoznanie studentów z funkcjami militarnymi oraz formą i przemianami wczesnośredniowiecznego budownictwa obronnego w kontekście źródeł archeologicznych i pisanych oraz ukazanie jego znaczenia w strukturach gospodarczych i społecznych Polski wczesnośredniowiecznej, w tym, przede wszystkim, w organizacji sił zbrojnych i sztuce wojennej.

Program ramowy zajęć (30 godzin):
1. Wprowadzenie
a. Stan badań nad wczesnośredniowiecznym drewnianym budownictwem obronnym
b. Stan badań nad uzbrojeniem wczesnośredniowiecznym
c. Wczesnośredniowieczne miejsca obronne i fortyfikacje polowe – zarys problematyki

2. Uzbrojenie indywidualne do końca XIII w.
a. Uzbrojenie ochronne
b. Uzbrojenie zaczepne.
c. Rząd koński.

3. Konstrukcje budowlane
a. Konstrukcje budowlane grodów.
b. Konstrukcje drewniane zabudowań grodowych.
c. Konstrukcje murowane zabudowań grodowych.

4.
a. Zastosowanie grodowej architektury obronnej w źródłach pisanych sprzed końca X w.
b. Sprzęt i technika oblężnicza.
c. Morska technika wojskowa

5. Wielkopolska
a. Zastosowanie grodowej architektury obronnej w świetle kroniki Thietmara, cz. I
b. Wielkopolska: uwarunkowania ekonomiczne, społeczne i polityczne
c. Wielkopolska: datowanie obiektów, ich układ przestrzenny oraz funkcje: Bruszczewo, Giecz, Gniezno, Poznań, Ostrów Lednicki, Grzybowo.

6. Małopolska, cz. I
a. Zastosowanie grodowej architektury obronnej w świetle kroniki Thietmara, cz. II
b. Małopolska: uwarunkowania ekonomiczne, społeczne i polityczne

7. Małopolska, cz. II
a. Zastosowanie grodowej architektury obronnej w świetle kronik ruskich.
b. Małopolska: układy przestrzenne (typologie) grodów
c. Małopolska: datowanie obiektów, ich układ przestrzenny oraz funkcje: Kraków. Wiślica, Sandomierz, Chodlik, Naszacowice, Czerwień, Sanok.

8. Śląsk, cz. I
a. Zastosowanie grodowej architektury obronnej w świetle kroniki Kosmasa
b. Śląsk: uwarunkowania ekonomiczne, społeczne i polityczne

9. Śląsk II
a. Zastosowanie grodowej architektury obronnej w świetle kroniki Galla Anonima, cz. I
b. Śląsk: układy przestrzenne grodów
c. Śląsk: zróżnicowanie grodów: Niemcza, Gilów, Wrocław, Opole

10. Kujawy i Polska Centralna
a. Zastosowanie grodowej architektury obronnej w świetle kroniki Galla Anonima, cz. II
b. Kujawy i Polska Centralna: uwarunkowania ekonomiczne, społeczne i polityczne.
c. Kujawy i Polska Centralna: zróżnicowanie grodów (osad): Kruszwica, Wyszogród-Fordon, Włocławek, Brześć Kujawski, Czerchów, Witów, Rękoraj, Barkowice Mokre, Skoszewy Stare, Sieradz, Łęczyca

11. Mazowsze i Podlasie
a. Zastosowanie grodowej architektury obronnej w świetle kroniki Wincentego Kadłuba
b. Mazowsze: uwarunkowania ekonomiczne, społeczne i polityczne.
c. Mazowsze. Zróżnicowanie grodów: Haćki, Szeligi, Płock, Drohiczyn

12. Pomorze, cz. I
a. Zastosowanie grodowej architektury obronnej w świetle Kroniki wielkopolskiej
b. Pomorze: uwarunkowania ekonomiczne, społeczne i polityczne

13. Pomorze, cz. II
a. Zastosowanie grodowej architektury obronnej w świetle Kroniki Pruskiej Piotra z Dusburga (wydarzenia do końca XIII w.)
b. Pomorze i Prusy: zróżnicowanie grodów i osad: Szczecin, Wolin, Kołobrzeg, Gdańsk, Truso, Kałdus-Chełmno
c. Zastosowanie grodowej architektury obronnej w świetle Kroniki wielkopolskiej

14.Temat fakultatywny lub wyjazd naukowy

15. Podsumowanie zajęć

uwaga: w związku ze zmianą profilu zajęć trwa aktualizacja ich programu

Proponowana literatura przedmiotu:

Źródła:

Zbiór źródeł do historii Słowian: G. Labuda, Słowiańszczyzna starożytna i wczesnośredniowieczna, Poznań 1999.

Gall Anonim, Kronika polska, tłum. M. Plezia (różne wydania).

Galli Anonymi Cronicae et gesta ducum sive principum Polonorum, wyd. K. Maleczyński, [w:] Monumenta Poloniae Historica, Ser. II, t. II, Kraków 1952

Kronika Thietmara, wyd. M. J. Jedlicki, Poznań 1953; wyd. II, Kraków 2002

Mistrza Wincentego Kronika polska, tłum. K. Abgarowicz i B. Kürbis (różne wydania).

Kronika Pruska Piotra z Dusburga, wyd. J. Wenta, Toruń 2004.
Część źródeł ukazała się w serii “Skarby Biblioteki Narodowej”, (Ossolineum, DeAgostini), Warszawa 2003.

Opracowania:
Abłamowicz D., Osadnictwo grodowe na górnym Śląsku we wczesnej fazie wczesnego średniowiecza, Śląskie Prace Prahistoryczne, 2, 1991.
Barnycz-Gupieniec R., Studia nad drewnianym budownictwem w średniowiecznej Polsce na tle porównawczym, Łowicz 2000.
Bogdanowski J., Architektura obronna w krajobrazie polski, Warszawa 1996.
Bogdanowski J., Systemy obronne w dziejach fortyfikacji, Teka Komisji Urbanistyki i Architektury, 3, 1969.
Brzostowicz M., Bruszczewski zespół osadniczy we wczesnym średniowieczu, Poznań 2000.
Buko A., Archeologia Polski wczesnośredniowiecznej. Warszawa 2006.
Buko A., Małopolska „czeska” i Małopolska „Polańska” [w:] Ziemie polskie w X wieku i ich znaczenie w kształtowaniu się nowej mapy Europy, red. H. Samsonowicz, Karków 2000.
Chmielowska A., Osadnictwo Polski środkowej w okresie od połowy X do połowy XIII w. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Archeologiczna, 22, 1975.
Chmielowska A., Rozprza we wczesnym i późnym średniowieczu. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Archeologiczna 29, 1982.
Chmielowska A., Z badań nad wczesnośredniowiecznym kompleksem osadniczym w Rozprzy, pow. Piotrków Trybunalski, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Archeologiczna, 31, 1966.
Chudziak W., Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy w Chełmnie, Acta Archaeologica Pomoranica, 1, 1988.
Chudziak W., Wyniki badań weryfikacyjnych i rozpoznawczych na ziemi chełmińskiej [w:]: Osadnictwo i architektura ziem polskich w dobie Zjazdu Gnieźnieńskiego, red. A. Buko, Z. Świechowski, Warszawa 2000.
Chudziak W., Z badań nad konstrukcją zrębową na Niżu Polskim we wczesnym średniowieczu, Slavia Antiqiua, 21, 1988.
Chudziak W., Zasiedlenie strefy chełmińsko-dobrzyńskiej we wczesnym średniowieczu (VII-XI wiek), Toruń 1996.
Cnotliwy E., Leciejewicz Z., Łosiński W., Szczecin we wczesnym średniowieczu. Wzgórze Zamkowe, Wrocław 1983.
Cnotliwy E., Pozostałości budownictwa drewnianego z IX-XII w. ze st. 4 w Wolinie, Materiały Zachodniopomorskie, 8, 1962.
Dąbrowska E., Wielkie grody dorzecza Górnej Wisły - próba klasyfikacji, Archeologia Polski, t. XVI, 1971, s.443-464.
Dąbrowska E., Studia nad osadnictwem wczesnośredniowiecznym Ziemi Wiślickiej, Wrocław 1973.
Dąbrowska E., Wielkie grody dorzecza Górnej Wisły - próba klasyfikacji, Archeologia Polski, 16, 1971.
Dąbrowska E., Wielkie grody dorzecza Górnej Wisły, Kraków 1973.
Die Slawen in Deutschland, red. J.Hermann, Berlin 1985, s.153-232.
Dulinicz M., Archeologia o Mazowszu w czasie powstawania państwa polskiego. Zarys problematyki, Archeologia Polski. 1999.
Dulinicz M., Kształtowanie się Słowiańszczyzny Północno-Zachodniej. Studium archeologiczne. Warszawa 2001.
Dulinicz M., Mazowsze w X wieku, [w:] Ziemie polskie w X wieku i ich znaczenie w kształtowaniu się nowej mapy Europy, red. H. Samsonowicz, Karków 2000.
Dulinicz M., Problem datowania grodzisk typu Tornov i grupy Tornov-Klenica. Archeologia Polski, 39,1994.
Dulinicz M., Sieć grodowa Mazowsza Płockiego w XI w., [w:], Lokalne ośrodki władzy państwowej w XI-XII w. w Europie środkowo-wschodniej, red. S. Moździoch, Wrocław 1993.
Dulinicz, Mazowsze w X w.[w:] Ziemie polskie w X wieku i ich znaczenie w kształtowaniu się nowej mapy Europy, red. H. Samsonowicz, Kraków 2000.
Dymaczewska U., Dymaczewski A., Wczesnośredniowieczny Santok. Wyniki badań wykopaliskowych we wnętrzu grodu w latach 1958-1961, Slavia Antiqua, 14, 1967.
Dzieduszycki W., Wykorzystanie surowca drzewnego we wczesnośredniowiecznej i średniowieczne Kruszwicy, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 1976.
Gediga B., Konstrukcje obronne wczesnośredniowiecznego grodu-miasta na Ostrówku w Opolu, Archeologia Polski, 18, 1976.
Góra M., Osada otwarta z okresu wpływów rzymskich i wczesnośredniowieczna osada obronna w Barkowicach Mokrych koło Sulejowa. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Archeologiczna 42 (2002-2003 r.), 2004.
Góra M., Wynika badań wykopaliskowych grodziska w Skoszewach Starych, gmina Nowosolna, województwo łódzkie, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Archeologiczna 42 (2004-2006 r.), 2007.
Górecki J., Gród na Ostrowie Lednickim na tle wybranych ośrodków grodowych pierwszej monarchii piastowskiej, Poznań 2001.
Hensel W., Budownictwo obronne za czasów pierwszych Piastów, [w:] Początki państwa polskiego. Księga Tysiąclecia, t.I, 1962, s.163-186.
Hensel W. , Drewniane umocnienia w Europie Środkowo-Wschodniej, [w:] Archeologia i prahistoria, Wrocław 1971.
Hensel W., Budownictwo obronne za czasów pierwszych Piastów, [w:] Początki państwa polskiego. Księga Tysiąclecia, 1, 1962.
Hilczerówna Z., Dorzecze Górnej i Środkowej Obry od VI do początków XI wieku, Wrocław-Warszawa-Kraków 1967.
Hilczerówna Z., Dorzecze Górnej i Środkowej Obry od VI do początków XI wieku, Wrocław-Warszawa-Kraków 1960.
Historia Płocka w ziemi zapisana. Podsumowanie wyników dotychczasowych badań archeologicznych, red. A. Gołembnik, Płock 2000.
Hoczyk-Siwkowa S., Kotlina Chodelska we wczesnym średniowieczu, Lublin 2004.
Hoczyk-Siwkowa S., Typologia grodzisk wczesnośredniowiecznych między Wisłą i Bugiem (VII-X w.) [w:] Studia nad etnogenezą Słowian i kulturą Europy wczesnośredniowiecznej, red. G. Labuda, S. Tabaczyński, t. II, Wrocław 1988.
Hołubowicz W., Opole w wiekach X-XII, Wrocław 1956.
Janiak T., Gniezno – stołeczny ośrodek monarchii wczesnopiastowskiej [w:] Civitates Principales. Wybrane ośrodki władzy w Polsce wczesnośredniowiecznej, red. T. Janiak, D. Styniak, Gniezno 2000.
Jaworski K., Grody w Sudetach (VIII-X w.). Wrocław 2005.
Jaworski K., Niemczański zespół grodowy na przełomie pierwszego i drugiego tysiąclecia [w:] Śląsk około roku 1000, red. M. Młynarska-Kaletynowa, E. Małachowicz, Wrocław 2000.
Jaworski K., Rzeźnik P, Wrocławski Ostrów Tumski we wczesnym średniowieczu [w:] Civitates Principales. Wybrane ośrodki władzy w Polsce wczesnośredniowiecznej, red. T. Janiak, D. Styniak, Gniezno 2000.
Jaworski K., Znaleziska wielkomorawskie w Gilowie, Niemczy i Starym Książu na Dolnym Śląsku. W: Śląsk i Czechy a kultura wielkomorawska, red. K. Wachowski, Wrocław 1997.
Jażdzewski K., Gdańsk wczesnośredniowieczny w świetle wykopalisk, Gdańsk 1961.
Kajzer L., Dwory zwyczajne i obronne kowalskiego [w:] Siedziby obronno-rezydencjonalne w powiecie kowalskim na Kujawach w XII-XVIII wieku, Łódź 1991.
Kajzer L., Studia nad świeckim budownictwem obronnym województwa łęczyckiego w XIII-XVII wieku, Łódź 1980.
Kajzer L., Wstęp do archeologii historycznej w Polsce, Łódź 1996
Kajzer L., Z badań wczesnego średniowiecza na terenie Polskie Centralnej [w:] Słowiane i ich sąsiedzi we wczesnym średniowieczu, red. M. Dulinicz, Warszwa -Lublin, 2003 .
Kajzer L., Zamki i społeczeństwo. Przemiany architektury i budownictwa obronnego w Polsce w X-XVIII wieku, Łódź 1993
Kamińska J., Grody Polski Środkowej w organizacji wczesnopaństwowej, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Seria Archeologiczna, 18, 1971.
Kamińska J., Grody wczesnośredniowieczne ziem Polski środkowej na tle osadnictwa, Łódź 1953.
Kamińska J., Gród w Czerchowie w świetle wykopalisk. Przegląd Archeologiczny 9: 2-3 (1951-1952) 1953.
Kara M., Nowe w archeologii Wielkopolski wczesnośredniowiecznej - 15 lat później. W: Stan i potrzeby badań nad wczesnym średniowieczem w Polsce - 15 lat później, red. W. Chudziak, S. Moździoch, Toruń-Wrocław-Warszawa 2006.
Kara M., Początki i rozwój wczesnośredniowiecznego ośrodka grodowego na Ostrowie Tumskim w Poznaniu [w:] Civitates Principales. Wybrane ośrodki władzy w Polsce wczesnośredniowiecznej, red. T. Janiak, D. Styniak, Gniezno 2000.
Kaźmierczak J., Wrocław Lewobrzeżny we wczesnym średniowieczu, t. 1-2, Wrocław 1970.
Kola A, Wilke G., Mosty sprzed tysiąca lat. Archeologiczne badania podwodne przy pierwszych rezydencji Piastów na Ostrowie Tumskim, Toruń 2000.
Kostrzewski J, Sprawozdanie z badań w Gieczu w 1953 r., Sprawozdania Archeologiczne 2, 1956.
Kouřil P., Severni predpoli moravske brany a zasah Velkomoravsky [w:] Śląsk i Czechy a kultura wielkomorawska, red. K, Wachowski, Wrocław 1997.
Kowalska A .B., Próba podsumowania wyników ostatnich badań nad dziejami wczesnośredniowiecznego Szczecina, Acta Archaeologica Pomoranica, 1, 1988
Krasowski W., Dzieje budownictwa i architektury na ziemiach Polski, t. 2-4, Warszawa 1990-1995
Krysztofiak T., Nowodkryte relikty architektury romańskiej w Gieczu [w:] Osadnictwo i architektura, 2000.
Krzysztofiak T., Dotychczasowe wyniki prac wykopaliskowych przeprowadzonych w Gieczu, gm. Dominowo w latach 1993-1997, Studia Lednickie 5, 1998,
Kurnatowska Z., Forschungen zu frühmittelalterlichen Burgen in Grosspolen, [w:] Frühmittelalterlicher Burgenbau in Mittel- und Osteuropa, red. J.Henning, A.T.Ruttkay, Bonn 1998, s.31-36.
Kurnatowska Z., Przemiany lokalnych ośrodków władzy w XI-XII wieku w Wielkopolsce [w:] Lokalne ośrodki władzy państwowej w XI-XII wieku w Europie środkowo-wschodniej, red. S. Moździoch, Wrocław 1993.
Kurnatowska Z., Wczesnopiastowskie grody centralne. Podobieństwa i różnice, [w:] Gniezno i Poznań w państwie pierwszych Piastów, Poznań 2000.
Kurnatowska Z., Wielkopolska w X wieku i formowanie się państwa polskiego [W:] Ziemie polskie w X wieku i ich znaczenie w kształtowaniu się nowej Europy, red. H. Samsonowicz, Kraków 2000.
Kuza A. W. , Drevherusskie poselenia, [w:] Archeologia SSSR, Drevnjaja Rus, Gorod, zamok, sieło, red. B. A. Kolčin, Moskva 1985, s.39-93..
Lalik T., Organizacja grodowo-prowincjonalna w Polsce XI i początków XII wieku, Studia z Dziejów Osadnictwa, 5, 1967.
Łaszczewska T., Polska środkowa w okresie wędrówek ludów iw początkach wczesnego średniowiecza, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Archeologiczna, 22, 1975.
Łosiński W., Początki wczesnośredniowiecznego osadnictwa grodowego w dorzeczu Dolnej Parsęty (VII-X/X), Szczecin 1976.
Łosiński W., Pomorze – bardziej słowiańskie czy bardziej bałtyckie, polskiego [w:] Ziemie polskie w X wieku i ich znaczenie w kształtowaniu się nowej mapy Europy, red. H. Samsonowicz, Kraków 2000.
materialnej. Przegląd Archeologiczny 29, 1981.
Matuszewski J. S., Vicina id est… Poszukiwania alternatywnej koncepcji staropolskiego Opola, Łódź 1991.
Młynarska-Kaletynowa M., Ośrodki kasztelańskie na pograniczu wielkopolsko-śląskim w XII-XIII wieku [w:] Lokalne ośrodki władzy państwowej w XI-XII wieku w Europie Środkowo-Wschodniej, Spotkania Bytomskie 1, red. S. Moździoch, Wrocław 1993.
Modzelewski K., Organizacja gospodarcza państwa piastowskiego X-XIII weku, Wrocław 1975.
Moździoch K., Śląsk miedzy Gnieznem a Pragą [w:] Ziemie polskie w X wieku i ich znaczenie w kształtowaniu się nowej mapy Europy, red. H. Samsonowicz, Kraków 2000.
Moździoch S., Funkcje gospodarcze śląskich grodów kasztelańskich w państwie wczesnopiastowskim, Studia Lednickie, 2, 23-42.
Moździoch S., Miejsca centralne Polski wczesnopiastowskiej. Organizacja przestrzeni we wczesnym średniowieczu jako źródło poznania systemu społeczno-gospodarczego [w:] Centrum i zaplecze we wczesnośredniowiecznej Europie Środkowej, Spotkania Bytomskie 4, red. S. Moździoch, Wrocław 1999.
Moździoch S., Śląsk między Gnieznem a Pragą, [w:] Ziemie polskie w X wieku i ich znaczenie w kształtowaniu się nowej mapy Europy, red. H. Samsonowicz, Kraków 2000.
Nadolski A, Średniowieczna Łęczyca w świetle badań łódzkich archeologów, PiMMAE, Seria Archeologiczna, nr 27.
Nadolski A., Fortyfikacje, [w:] Polska technika wojskowa do 1500, red. A.Nadolski, Warszawa 1994, s. 92-107.
Nadolski A., Rozplanowanie przestrzenne i zabudowa [w:] Łęczyca wczesnośredniowieczna, 2, Wrocław 1989.
Osadnictwo i architektura ziem polskich w dobie zjazdu gnieźnieńskiego, red. A. Buko, Z. Świechowski, Warszawa 2000.
Parczewski M., Początki kultury wczesnosłowiańskiej w Polsce, 1988.
Parczewski, M., Najstarsza faza kultury wczesnosłowiańskiej w Polsce, Kraków 1988
Poleski J., Kontakty interregionalne Małopolski w VI-X wieku. [w:]: Śląsk i Czechy a kultura wielkomorawska, red. K. Wachowski, Wrocław 1997.
Poleski J., Wczesnośredniowieczne grody w dorzeczu Dunajca, Kraków 2004.
Polska technika wojskowa do 1500 roku, red. A. Nadolski, Warszawa 1994.
Rzeźnik J. Wznowienie badań wykopaliskowych na wczesnośredniowiecznym grodzisku w Gostyniu, gm. Gaworzyce, Śląskie Sprawozdania Archeologiczne, 39, 1997.
Sawicki T., Gnieźnieński zespół grodowy w świetle najnowszych badań [w:] Studia z dziejów cywilizacji. Studia ofiarowane Profesorowi Jerzemu Gąsowskiemu w pięćdziesiątą rocznicę pracy naukowej, red. A. Buko, Warszawa 1988.
Sawicki T., Z badań nad przemianami topografii i funkcji grodu książęcego na wzgórzu Lecha w Gnieźnie, Slavia Antiqua 40, 1999.
Sikora J., Polska Centralna we wczesnym średniowieczu w świetle badań archeologicznych i osadniczych. Slavia Antiqua 48, 2007.
Szymański W., Szeligi pod Płockiem na początku wczesnego średniowiecza, Wrocław 1967.
Szymczak J., Fortyfikacje drewniano-ziemne, [w:] Polska technika wojskowa do 1500 roku, Warszawa 1994, s.159-185.
Szymczak J., Grody w Polsce środkowej i zachodniej w okresie rozbicia dzielnicowego, Acta Universitatis Lodziensis, folia Historica, Nr 70, Łódź 1980.
Szymczak J., Grody w Polsce środkowej i zachodniej w okresie rozbicia dzielnicowego, Acta Universitatis Lodziensis, Folia Historica 70, Łódź 1980.
Śląskie Sprawozdania Archeologiczne 35, 1994.
Wachowski K, Problem oddziaływań wielkomorawskich w południowej Polsce w świetle nowych badań, Przegląd Archeologiczny 42. 1994.
Wachowski K., Śląsk w dobie przedpiastowskiej. Wrocław 1997.
Wachowski K., Ziemie polskie a Wielkie Morawy. Problemy kontaktów ideologicznych i politycznych w świetle archeologii. Przegląd Archeologiczny 30, 1982.
Wachowski K., Ziemie polskie a Wielkie Morawy. Studium archeologiczne kontaktów w zakresie kultury
Wczesnośredniowieczne mosty przy Ostrowie Lednickim, 1, Mosty traktu gnieźnieńskiego, red. Z. Kurnatowska, Lednica – Toruń 2000.
Zalkovský P., Häuser in der Frűhmittelalterlichen Slawischen Welt, Nitra 2001.
Żaki A, Archeologia Małopolski wczesnośredniowiecznej, Wrocław 1974.